ریزگرد و گرد و غبار؛ فاجعهای فراگیر و تهدیدی بر سلامت شهروندان
✍نگار صمیمنیا
پدیده ریزگرد و گرد و غبار به یکی از بزرگترین معضلات زیستمحیطی و بهداشتی در منطقه خاورمیانه و بهویژه در ایران تبدیل شده است. این پدیده عبارت است از جابجایی تودههای وسیع ذرات بسیار ریز خاک، نمک و مواد آلی در جو زمین، که دید افقی را به شدت کاهش داده و بر کیفیت هوا، سلامت عمومی و اقتصاد تأثیرات مخربی میگذارد.
منشأ و دلایل اصلی ظهور ریزگردها
پدیده گرد و غبار، ترکیبی از عوامل طبیعی و تغییرات ناشی از فعالیتهای انسانی است که طی دهههای اخیر تشدید شده است:
۱. خشکسالی و کمبود آب:
خشک شدن تالابها و دریاچهها: مهمترین عامل، خشک شدن بستر دریاچهها (مانند دریاچه ارومیه)، تالابها (مانند تالاب هورالعظیم و هامون) و رودخانهها است. لایههای رسوبی و نمکی این پهنههای آبی پس از خشک شدن، به منشأ اصلی تولید ریزگردهای بسیار ریز و خطرناک تبدیل میشوند.
کاهش پوشش گیاهی: خشکسالیهای مکرر و چرای بیرویه دام، باعث از بین رفتن پوشش گیاهی و تثبیتکننده خاک در دشتها و بیابانها میشود و زمین را در برابر فرسایش بادی آسیبپذیر میکند.
۲. منشأ جغرافیایی:
کانونهای خارجی: بخش قابل توجهی از ریزگردهای ایران منشأ خارجی دارند و از دشتهای خشک و بیابانی کشورهای همسایه مانند عراق، سوریه، اردن، و عربستان سعودی سرچشمه میگیرند. مدیریت ناکارآمد منابع آب در حوضه رودخانههای دجله و فرات (مانند ساخت سدهای متعدد) وضعیت بیابانزایی در این کشورها را تشدید کرده است.
کانونهای داخلی: دشتهای خشکشده و بیابانی داخلی ایران نیز به خصوص در مناطق جنوب و جنوب شرقی، کانونهای مهم تولید گرد و غبار محلی هستند.
پیامدهای زیانبار ریزگردها
آسیبهای ناشی از طوفانهای ریزگرد، چندوجهی بوده و بر تمام جنبههای زندگی تأثیر میگذارد:
۱. پیامدهای بهداشتی و سلامتی:
بیماریهای تنفسی: ذرات معلق، به خصوص ذرات کوچکتر از ۲.۵ میکرومتر، به عمق ریهها نفوذ کرده و منجر به تشدید آسم، برونشیت، سینوزیت و سایر بیماریهای مزمن تنفسی میشوند.
مشکلات قلبی و عروقی: ورود این ذرات به جریان خون میتواند خطر حملات قلبی و سکته را افزایش دهد.
عوارض پوستی و چشمی: تحریک و عفونت چشمها و پوست از دیگر عوارض رایج در هنگام وقوع گرد و غبار است.
۲. پیامدهای اقتصادی و زیرساختی:
کاهش دید و اختلال در حمل و نقل: کاهش دید افقی موجب لغو پروازها، اختلال در حمل و نقل جادهای و دریایی و افزایش تصادفات میشود.
آسیب به کشاورزی: نشست گرد و غبار روی گیاهان، جذب نور خورشید را کاهش داده و فرآیند فتوسنتز را مختل میکند، که منجر به کاهش عملکرد محصولات میشود.
آسیب به تأسیسات: آسیب به تجهیزات الکتریکی، فیلترها، و کاهش راندمان صفحات خورشیدی.
۳. پیامدهای زیستمحیطی:
تغییرات اقلیمی محلی: ریزگردها میتوانند بر الگوی تشکیل ابر و بارش تأثیر بگذارند.
دفن پوشش گیاهی: نشست لایههای ضخیم گرد و غبار روی مراتع و جنگلها، باعث خفگی و از بین رفتن گیاهان میشود.
راهکارهای مقابله با بحران گرد و غبار
مقابله با ریزگردها نیازمند همکاری منطقهای و اقدامات قاطع در سطح ملی است:
ثبیت کانونهای داخلی:
مالچپاشی و بیابانزدایی: استفاده از روشهای سازگار با محیط زیست برای تثبیت خاکهای فرسایشی و افزایش پوشش گیاهی.
توسعه جنگلکاری: ایجاد کمربندهای سبز و بادشکنهای گیاهی در حاشیه کانونهای بحران.
مدیریت آب و احیای تالابها:
تضمین حقآبه تالابها و رودخانههای اصلی برای جلوگیری از خشک شدن بستر آنها.
انجام پروژههای آبخیزداری برای تقویت پوشش گیاهی و افزایش رطوبت خاک.
همکاریهای منطقهای:
مذاکرات فعال با کشورهای همسایه برای مدیریت منابع آبی مشترک و جلوگیری از تخریب محیط زیست در منشأهای خارجی گرد و غبار.
ریزگردها دیگر یک پدیده فصلی یا محلی نیستند، بلکه به دلیل تغییرات اقلیمی و سوء مدیریت منابع آب، به یک بحران دائمی و فرامرزی تبدیل شدهاند. مقابله با این پدیده، مستلزم نگاهی جامع و سرمایهگذاری بلندمدت در حفظ محیط زیست و همکاریهای بینالمللی است.
بدون نظر! اولین نفر باشید