فرونشست زمین؛ پدیدهای خاموش با پیامدهای فاجعهبار
✍ نگار صمیم نیا
فرونشست زمین (Subsidence) به پدیدهای گفته میشود که در آن سطح زمین به آرامی و به صورت تدریجی، یا گاهی ناگهانی و با سرعت زیاد، در اثر عوامل طبیعی یا انسانی پایین میرود. این پدیده یکی از جدیترین مخاطرات زمینشناسی در مناطق دارای دشتهای آبرفتی و بهخصوص در کشورهایی چون ایران است که با بحران کمبود آب زیرزمینی دست و پنجه نرم میکنند. فرونشست زمین، یک بحران پنهان است که زیرساختها، محیط زیست و منابع آب را به طور غیرقابل برگشتی تهدید میکند.
علل اصلی فرونشست زمین
اگرچه فرونشست میتواند ناشی از عوامل طبیعی مانند انحلال سنگهای آهکی (کارست) یا فعالیتهای تکتونیکی باشد، اما در دشتهای شهری و کشاورزی، عامل اصلی تقریباً همیشه فعالیتهای انسانی مرتبط با آب است:
۱. برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی (پمپاژ بیش از حد):
این عامل، مهمترین دلیل فرونشست در ایران است. زمانی که آب از سفرههای زیرزمینی (آبخوانها) خارج میشود، فضای خالی بین دانههای خاک و رس در لایههای آبرفتی افزایش مییابد.
فشار آب (که قبلاً وظیفه نگهداری وزن خاک را داشت) برداشته شده و در نتیجه، لایههای رسی و آبرفتی مانند یک اسفنج فشرده میشوند. این فشردگی باعث کاهش دائمی و غیرقابل برگشت حجم خاک و در نهایت، نشست سطح زمین میشود.
۲. کاهش رطوبت و خشک شدن تالابها:
خشک شدن تالابها و دریاچهها در اثر کمبود بارش یا انحراف آب رودخانهها، باعث میشود که لایههای رسوبی زیرین این پهنهها نیز دچار فشردگی و نشست شوند.
۳. فعالیتهای معدنی و تونلسازی:
استخراج معادن زیرزمینی یا حفاری تونلهای بزرگ در زیر مناطق شهری میتواند باعث فرو ریختن سقف تونلها یا نشست لایههای فوقانی شود.
پیامدهای مخرب فرونشست
فرونشست زمین، پیامدهای گسترده و فاجعهباری بر ابعاد مختلف توسعه و زیرساختها دارد:
۱. آسیب به زیرساختهای شهری:
ایجاد ترکها، شکستگیها و کجشدگی در ساختمانها، پلها، و سازههای شهری.
تخریب خطوط لوله آب، گاز و فاضلاب، که میتواند منجر به آلودگی محیط زیست یا انفجار شود.
آسیب به خطوط راهآهن و جادهها، و کاهش ایمنی حمل و نقل.
۲. کاهش دائمی ظرفیت ذخیره آبخوانها:
با فشرده شدن لایههای رسی، حجم منافذ قابل ذخیرهسازی آب در سفرههای زیرزمینی کاهش مییابد. حتی اگر بعداً بارندگی افزایش یابد، آبخوان دیگر قادر به جذب و ذخیرهسازی حجم قبلی آب نخواهد بود. این یعنی نابودی منابع آب زیرزمینی در بلندمدت.
۳. افزایش خطر سیلاب:
ایجاد فرورفتگیها و گودالها در سطح زمین میتواند منجر به تغییر مسیر آبهای سطحی و افزایش خطر آبگرفتگی و سیلابهای محلی شود.
۴. تغییر شیب و جهت جریان آب:
نشست زمین در مناطق وسیع میتواند شیب زمینهای کشاورزی و مسیر رودخانهها یا کانالهای آبیاری را تغییر داده و بهرهوری کشاورزی را کاهش دهد.
وضعیت فرونشست در ایران
بسیاری از دشتهای کشور، از جمله دشتهای مهمی در اطراف کلانشهرها مانند تهران، مشهد، اصفهان، و کرمان، به دلیل دههها برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، دچار فرونشست شدهاند. متأسفانه، سرعت فرونشست در برخی دشتهای ایران، به ویژه در مناطق مرکزی، از بالاترین نرخهای ثبت شده در جهان گزارش میشود.
نرخ فرونشست در برخی مناطق ایران به چند ده سانتیمتر در سال میرسد که این امر، بقای شهرها و زیرساختهای حیاتی را با خطر جدی مواجه کرده است.
راهکارهای مقابله و پیشگیری
کنترل فرونشست نیازمند مدیریت یکپارچه و قاطع منابع آب است:
مدیریت قاطع آبهای زیرزمینی:
تغذیه مصنوعی آبخوانها: هدایت آبهای سیلاب یا آب تصفیه شده به سفرههای زیرزمینی برای افزایش سطح آب.
انسداد چاههای غیرمجاز: اجرای دقیق و قاطع قانون برای بستن چاههایی که بدون مجوز یا بیش از حد مجاز بهرهبرداری میکنند.
اصلاح الگوی کشت و آبیاری:
تغییر کشت محصولات آببر به محصولات کمآببر و افزایش بهرهوری آب در بخش کشاورزی (بزرگترین مصرفکننده آب).
توسعه منابع جایگزین:
استفاده بیشتر از آب تصفیه شده فاضلاب (پساب) برای مصارف صنعتی و کشاورزی به منظور کاهش فشار بر آبهای زیرزمینی.
توسعه آبشیرینکنها برای تأمین آب مناطق ساحلی.
فرونشست زمین یک هشدار خاموش است که نشان میدهد ما ظرفیت طبیعت برای ذخیره آب را به طور دائمی نابود کردهایم. جلوگیری از فرونشست، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی برای حفظ زیرساختهای کشور و امنیت آبی نسلهای آینده است.
بدون نظر! اولین نفر باشید